شماره هشتم | دستورالعمل اداره امور دولتی و شرح وظایف وزارتخانهها در عهد ناصری
در هشتمین شماره، یکی از اسناد برجایمانده از دوره قاجاریه مورد بررسی قرار گرفته است؛ دستورالعملی از عهد ناصری که به چگونگی اداره امور دولتی، شرح وظایف وزارتخانهها، حدود اختیارات اجزاء و ابوابجمعی آنها و شیوه نظارت شاه بر امور دیوانی اختصاص دارد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفولمانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی میکند.
هشتمین شماره این مجموعه به معرفی یکی از اسناد موجود در آرشیو ملی ایران اختصاص دارد؛ سندی مربوط به دوره قاجاریه با عنوان «دستورالعمل چگونگی اداره امور دولتی و شرح وظایف وزارتخانهها، اجزاء و ابوابجمعی آنها در عهد ناصری» که تاریخ آن صفر ۱۲۸۳ هجری قمری است.
فرمانها و دستورالعملهای شاهانه در عصر قاجار، نقش مهمی در سازماندهی دیوانسالاری ایران ایفا میکردند. در سال ۱۲۷۵ هجری قمری، ناصرالدینشاه به دلیل عملکرد ناموفق میرزا آقاخان نوری در اداره امور و اختلال در کارها، وی را از مقام صدراعظمی برکنار کرد و صلاح دانست که اختیار هر بخش از امور را در دست یکی از امرای مورد اعتماد خود قرار دهد. خورموجی در کتاب «حقایقالاخبار» این تقسیمات را با عنوان وزارتخانههای دهگانه آورده است.
در سال ۱۲۸۳ هجری قمری، ناصرالدینشاه با توجه به کثرت امور مملکتی و ناتوانی صدراعظم، میرزا محمدخان سپهسالار، در اداره کارهای دیوانی و نیز اختلالاتی که در روند امور پدید آمده بود، بار دیگر به تقسیم اختیارات وزارتخانهها پرداخت. این بار، وظایف هر یک از وزارتخانهها را بهصورت مفصلتر و دقیقتر تعیین و مشخص کرد.
موضوع سند، شرح تقسیم کارها، روش اداره امور و وظایف مهم دولتی است. محتوای آن شامل دستورالعمل مفصل و توصیههای شاه قاجار درباره چگونگی اداره امور و شرح وظایف عمال حکومت، از جمله وزرای وزارتخانهها، اجزاء و ابوابجمعی تحت مسئولیت آنان و نحوه عملکرد هر یک بر اساس لیاقت، سابقه، خدمات محوله و میزان استقلال در رأی و احکام است.
در این دستورالعمل، بر عدم مداخله وزارتخانهها در امور یکدیگر، ارجاع امور به وزیران مربوط، اطاعت مباشرین و حکام ولایات از وزیر مربوط و همچنین رسیدگی شخص شاه به اختلافات احتمالی میان وزارتخانهها تأکید شده است.
در ادامه سند، وظایف وزارتخانهها از جمله وزارت جنگ، مالیات، خارجه، علوم، دربار و منصب ایشیکآقاسیباشیگری، عدلیه، حضور همایون، دارالخلافه، وظایف و خزانه تشریح شده و اسامی وزرا نیز آمده است.
نکته شایان توجه در این دستورالعمل آن است که رسیدگی به امور حکومت ولایات نیز ذیل وظایف وزارتخانهها تعریف شده و حکام ولایات ملزم به اطاعت از دستورات وزیر مربوط شدهاند. برای نمونه، وزارت خارجه افزون بر انجام وظایف ذاتی خود، مانند تنظیم روابط دیپلماتیک و صدور تذکره، مسئول رسیدگی به امور ولایات گروس، کرمانشاه، لرستان، نهاوند و خرقان بوده است. همچنین وزارت حضور همایون، علاوه بر وظایف اداری معمول، امور مربوط به اصفهان، کاشان، فارس و نطنز را بر عهده داشته است.
از دیگر نکات مهم این دستورالعمل، تنظیم زمانبندی دقیق حضور وزرا در دربار شاهی است؛ موضوعی که گرایش به ایجاد نظم اداری ساختارمند و کنترل مستقیم شاه بر امور روزمره را نشان میدهد. بر اساس این زمانبندی، شنبه به وزیر جنگ، یکشنبه به وزیر عدلیه، دوشنبه به وزیر مالیات، سهشنبه به وزرای امور خارجه و وظایف، چهارشنبه به وزیر دربار و پنجشنبه به اعتضادالسلطنه و اعتضادالدوله اختصاص داشته است.
این سند از مجموعه اسناد آرشیو ملی ایران است و با شماره ۴۸۰-۹۹۷ به ثبت رسیده است.
